اختلال اضطراب جدایی | چگونه با ترس از جدایی مقابله کنیم؟

اختلال اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder) یکی از انواع اختلالات اضطرابی است که بیشتر در کودکان مشاهده می‌شود، اما ممکن است در بزرگسالان نیز بروز پیدا کند. این اختلال معمولاً با ترس بیش از حد از جدایی از افراد نزدیک یا محیط‌های آشنا همراه است. در این مقاله، به بررسی دقیق‌تر این اختلال، علل و علائم آن، و همچنین روش‌های درمانی و پیشگیری می‌پردازیم.

تعریف جامع اختلال اضطراب جدایی

اختلال اضطراب جدایی به وضعیتی اشاره دارد که در آن فرد دچار ترس و اضطراب شدید از جدایی از خانه یا افراد مهم زندگی‌اش می‌شود. این اضطراب ممکن است به حدی شدید باشد که در عملکرد روزمره فرد اختلال ایجاد کند. کودکان مبتلا به این اختلال، معمولاً از رفتن به مدرسه یا ترک خانه امتناع می‌کنند و بزرگسالان نیز ممکن است از جدایی از همسر یا دیگر عزیزانشان بترسند.

علائم و نشانه‌های اختلال اضطراب جدایی

• ترس شدید از جدایی: فرد از ترک والدین یا افراد مهم دیگر به شدت هراس دارد و ممکن است از رفتن به مدرسه یا مکان‌های دیگر خودداری کند.
• نگرانی مداوم: فرد دائماً نگران است که اتفاقات ناگواری مانند تصادف یا بیماری برای عزیزانش رخ دهد.
• کابوس‌های مکرر: کابوس‌هایی که موضوع آن‌ها جدایی از عزیزان است و می‌توانند باعث بیداری‌های شبانه و اضطراب شوند.
• ناتوانی در خوابیدن: فرد بدون حضور فیزیکی یا ارتباط با فرد نزدیک قادر به خوابیدن نیست و ممکن است دچار بی‌خوابی شود.
• بروز علائم فیزیکی: اضطراب ناشی از فکر کردن به جدایی می‌تواند به علائمی مانند سردرد، دل‌درد، تهوع یا سرگیجه منجر شود.

این علائم در صورت عدم مدیریت، می‌توانند بر کیفیت زندگی فرد تأثیر منفی بگذارند و در طولانی‌مدت مشکلات جدی‌تری ایجاد کنند.

دلایل و عوامل خطر اختلال اضطراب جدایی

دلایل بروز اختلال اضطراب جدایی می‌تواند متنوع باشد. در جدول زیر به برخی از دلایل و عوامل خطر مرتبط با این اختلال اشاره شده است:

تأثیرات و پیامدهای اختلال اضطراب

اختلال اضطراب جدایی می‌تواند تأثیرات مختلفی بر زندگی فرد بگذارد:

• کاهش عملکرد تحصیلی: کودکان مبتلا ممکن است به دلیل ترس و اضطراب شدید، نتوانند به مدرسه بروند یا در کلاس توجه کافی داشته باشند که منجر به افت تحصیلی می‌شود.
• روابط اجتماعی مختل: این اختلال ممکن است باعث شود که فرد از تعامل با دیگران اجتناب کند، که می‌تواند منجر به انزوای اجتماعی و مشکلات ارتباطی با همسالان شود.
• مشکلات روان‌شناختی ثانویه: در صورت عدم درمان به موقع، این اختلال می‌تواند به مشکلات روان‌شناختی دیگری مانند افسردگی، دیگر اختلالات اضطرابی، یا حتی اختلالات رفتاری منجر شود.

روش‌های تشخیص و تست اختلال اضطراب جدایی

تشخیص اختلال اضطراب جدایی نیازمند ارزیابی‌های دقیق روان‌شناختی است که توسط روان‌شناسان یا روان‌پزشکان انجام می‌شود. این ارزیابی‌ها به متخصصان کمک می‌کند تا علائم این اختلال را شناسایی کرده و راه‌های درمانی مناسب را پیشنهاد دهند. در ادامه، روش‌های تشخیص و چند تست مهم که به زبان ساده توضیح داده شده‌اند، آورده شده است:

• ارزیابی‌های بالینی:
  در این روش، روان‌شناس یا روان‌پزشک از طریق گفتگو با فرد و مشاهده رفتارهای او، تلاش می‌کند تا بفهمد آیا اضطراب جدایی وجود دارد یا خیر. این گفتگوها شامل سوالاتی درباره نگرانی‌ها، ترس‌ها، و رفتارهای فرد در زمان جدایی از عزیزان است.
• تست‌ها و ابزارهای تشخیصی:
  • پرسشنامه رفتارهای اجتنابی از جدایی (SAAI):
    این تست برای بررسی این است که فرد چقدر از موقعیت‌هایی که نیاز به جدایی دارد، دوری می‌کند.
  • پرسشنامه اضطراب در کودکان (SCARED):
    یک پرسشنامه که برای والدین و معلمان هم داده می‌شود و مشخص می‌کند که کودک چقدر از جدایی می‌ترسد و چگونه این ترس روی زندگی‌اش تأثیر می‌گذارد.
  • چک‌لیست علائم اضطراب جدایی (SAD-C):
    این چک‌لیست به شناسایی علائم خاص اضطراب جدایی، مانند ترس از دست دادن عزیزان و نگرانی‌های شدید، کمک می‌کند.
  • چک‌لیست رفتارهای کودک (CBCL):
    یک ابزار کامل برای والدین که به ارزیابی مشکلات رفتاری و احساسی کودک کمک می‌کند و می‌تواند نشان دهد که آیا این مشکلات به دلیل اضطراب جدایی است یا خیر.

این روش‌ها و تست‌ها به روان‌شناسان و روان‌پزشکان کمک می‌کنند تا دقیق‌تر متوجه شوند که آیا فرد دچار اختلال اضطراب جدایی است و اگر چنین است، بهترین راه درمان برای او چیست.

روش‌های درمان اختلال اضطراب جدایی

درمان اختلال اضطراب جدایی می‌تواند شامل چندین روش باشد که بسته به شدت و وضعیت فرد، توسط متخصص پیشنهاد می‌شود. در زیر به برخی از مهم‌ترین روش‌های درمانی اشاره می‌کنیم:

• درمان شناختی-رفتاری (CBT):
  این روش یکی از مؤثرترین روش‌های درمانی برای اضطراب است که شامل آموزش مهارت‌های مقابله‌ای به فرد و تغییر الگوهای فکری منفی می‌شود. در این روش، فرد یاد می‌گیرد که چگونه افکار و احساسات اضطراب‌آورش را مدیریت کند و به جای آن‌ها، افکار مثبت و سازنده را جایگزین کند.
• درمان‌های دارویی:
  در برخی موارد، پزشکان ممکن است از داروهای ضداضطراب یا ضدافسردگی برای کاهش علائم شدید اضطراب استفاده کنند. این داروها می‌توانند به کاهش نگرانی‌ها و تسکین علائم فیزیکی اضطراب کمک کنند، اما معمولاً در کنار روش‌های روان‌درمانی استفاده می‌شوند.
• تکنیک‌های خودیاری و پیشگیری:
  یادگیری تکنیک‌های آرام‌سازی مانند مدیتیشن، تمرینات تنفسی و ریلکسیشن می‌تواند به فرد کمک کند تا با اضطراب خود به‌طور مؤثرتر کنار بیاید. این تکنیک‌ها به فرد کمک می‌کنند تا در موقعیت‌های استرس‌زا آرامش خود را حفظ کرده و اضطراب خود را کاهش دهد.

نکات مهم برای والدین برای درمان اختلال اضطراب جدایی

والدین و مراقبان نقش حیاتی در مدیریت و پیشگیری از اختلال اضطراب جدایی دارند. در زیر به چند نکته مهم اشاره شده است که می‌تواند به کاهش اضطراب کودک کمک کند:

• ایجاد حس امنیت:
  کودکان نیاز دارند که احساس کنند در یک محیط امن و محافظت شده زندگی می‌کنند. ایجاد یک فضای امن و پایدار در خانه، همراه با حمایت عاطفی والدین، می‌تواند به کاهش اضطراب آن‌ها کمک کند.
• پیشگیری از وابستگی بیش از حد:
  آموزش استقلال به کودکان از سنین پایین، نقش مهمی در پیشگیری از اضطراب جدایی دارد. تشویق کودکان به انجام کارها به‌طور مستقل و اعتماد به نفس دادن به آن‌ها می‌تواند از وابستگی بیش از حد و در نتیجه از بروز یا تشدید اضطراب جدایی جلوگیری کند.
• ارتباط مؤثر با معلمان و مربیان:
  اگر کودک شما دچار اضطراب جدایی است، مهم است که معلمان و مربیان او نیز از این موضوع آگاه باشند. همکاری با آن‌ها و ارائه اطلاعات دقیق در مورد وضعیت کودک می‌تواند به مدیریت بهتر وضعیت در محیط‌های خارج از خانه کمک کند و استرس کودک را کاهش دهد.

پرسش‌های متداول اختلال اضطراب جدایی

۱. آیا اختلال اضطراب جدایی می‌تواند در بزرگسالان نیز رخ دهد؟ بله، این اختلال ممکن است در بزرگسالان نیز رخ دهد، به ویژه در افرادی که در دوران کودکی این مشکل را تجربه کرده‌اند.

۲. آیا همه کودکان دچار اضطراب جدایی می‌شوند؟ اضطراب جدایی در دوران کودکی به‌طور معمول رخ می‌دهد، اما در اکثر موارد گذرا است. اگر علائم شدید و طولانی‌مدت باشند، ممکن است به تشخیص اختلال اضطراب جدایی نیاز باشد.

۳. چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟ اگر علائم اضطراب جدایی به حدی شدید باشد که در فعالیت‌های روزمره کودک یا بزرگسال اختلال ایجاد کند، مراجعه به پزشک ضروری است.